Γνωρίζουμε ότι στη διαμόρφωση του ατόμου παίζουν ρόλο τα γονίδια και οι εμπειρίες και κάθε άνθρωπος είναι ταυτόχρονα μοναδικός και ιδιαίτερος αλλά και ίδιος με όλους τους άλλους ανθρώπους. 

Σε μια εποχή αλλαγών και γενικευμένου συλλογικού άγχους, οι γνώσεις μας για το ψυχικό τραύμα, έχουν περισσότερη σημασία από ποτέ, καθώς μας δίνουν τρόπους να διαχειριστούμε τις δυσκολίες και να αναθρέψουμε υγιή και ανθεκτικά παιδιά και να εξελιχθούμε σε ένα κόσμο με λιγότερη βία κι εθισμούς, περισσότερη υγεία και ειρήνη.

Είναι φυσικό, στη ζωή μας, να έχουμε θετικές και αρνητικές εμπειρίες, μέσα από τις οποίες ωριμάζουμε και δυναμώνουμε. Δυστυχώς όμως, υπάρχουν και κάποιες που μας τραυματίζουν πολύ βαθιά, στο σώμα, στο νου, στην καρδιά μας και που μας δημιουργούν σοβαρά προβλήματα.

Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι:

• Είμαστε ικανοί για θεραπεία!
• Υπάρχουν γνώσεις και τεχνικές που βοηθούν!
• Τα παιδιά είναι πιο ευάλωτα, αλλά και πιο ικανά να θεραπεύονται!

Ξέρουμε τι είναι τραύμα στο σώμα, τι όμως είναι το ψυχικό τραύμα;

Το ψυχικό τραύμα είναι τραύμα στο νευρικό σύστημα!

Το ψυχικό τραύμα είναι τραύμα στο νευρικό σύστημα, μια εμπειρία που το νευρικό μας σύστημα δε μπόρεσε να διαχειριστεί, να «χωρέσει», που μας έκανε «κομμάτια», μας έκανε να νιώθουμε αβοήθητοι κι απελπισμένοι.
Το νευρικό σύστημα και ειδικά το αυτόνομο νευρικό σύστημα, είναι το κεντρικό σύστημα διαχείρισης όλων των σωματικών μας λειτουργιών, των αισθήσεων και της συμπεριφοράς μας.  Διαχειρίζεται τις πληροφορίες έξω και μέσα μας και φροντίζει για τη βέλτιστη λειτουργία και την προστασία της ζωής.  

Κάθε πλήγμα στο νευρικό μας σύστημα μπορεί να θεωρηθεί τραύμα, αλλά όταν αναφερόμαστε στον όρο ψυχικό τραύμα εννοούμε κάποιο σοβαρό πλήγμα που αποδιοργάνωσε την ομαλή λειτουργία του ΝΣ και είχε αρνητικά συμπτώματα μεγάλης διάρκειας (αποσύνδεση, υπερδιέγερση, συστολή).

Το ψυχικό τραύμα δεν είναι στο γεγονός αλλά στο πώς το βιώσαμε!
Είναι πολύ σημαντικό να κατανοήσουμε ότι το ψυχικό τραύμα δεν είναι στο γεγονός, γιατί κάθε άτομο μπορεί να αντιλαμβάνεται διαφορετικά αυτό που συμβαίνει, να έχει διαφορετική αντίδραση και να έχει άλλη ανάμνηση μετά.

Βασικοί παράγοντες  που επηρεάζουν το πώς θα διαχειριστεί το νευρικό μας σύστημα μια εμπειρία, είναι η ηλικία, το αναπτυξιακό στάδιο του ατόμου,  οι προηγούμενες εμπειρίες ζωής, τα προηγούμενα τραύματα, οι συνθήκες της συγκεκριμένης περίστασης, οι σχέσεις με τα εμπλεκόμενα πρόσωπα.

Συνήθως αφορά:
-απειλή (πραγματική ή υποθετική) για τη ζωή μου ή  για τη ζωή κάποιου που αγαπώ

– γεγονός που προκάλεσε τρόμο, φρίκη, απελπισία

Μπορεί να είναι μοναδικό γεγονός ή επαναλαμβανόμενο.

 Καθώς είναι ένα πολυεπίπεδο θέμα  θα συναντήσουμε  τον όρο «ψυχικό τραύμα» με διαφορετικούς προσδιορισμούς όπως σύνθετο, σχεσιακό, ατομικό, συλλογικό, διαγεννεακό κ.α.

Βασικό στοιχείο στη δόμηση του ψυχικού τραύματος είναι η απουσία ενός συμπονετικού μάρτυρα κατά τη διάρκεια  ή αμέσως μετά το γεγονός και η έλλειψη κατάλληλης φροντίδας.

Το ψυχικό τραύμα επηρεάζει το αίσθημα εμπιστοσύνης και ασφάλειας , τον τρόπο λειτουργίας του νευρικού συστήματος, την αντίληψη, τις σχέσεις.  Τα ψυχικά τραύματα και οι δυσμενείς εμπειρίες της παιδικής ηλικίας είναι αιτία για κακή σωματική και ψυχική υγεία, δυσανάλογο άγχος, βίαιη συμπεριφορά, εθισμούς, προβλήματα στις διαπροσωπικές σχέσεις και στη διαχείριση της καθημερινής ζωής.

Ποιες είναι οι ενδείξεις που πρέπει να προσέξω;

Είναι σημαντικό να μάθουμε να παρατηρούμε και να συναισθανόμαστε τα παιδιά. Τα μικρά παιδιά μπορεί να μην ξέρουν να μας πουν τι τους συμβαίνει, αλλά μας μιλάνε με τα μάτια, με την έκφραση του προσώπου, με τη στάση του σώματος, με τη συμπεριφορά.

Για να καταλάβω αν κάτι τραυματικό συνέβηκε στο παιδί παρατηρώ με σύνεση και διάκριση, με βάση την προηγούμενη εμπειρία το παιδί. Ο ψυχικός πόνος βιώνεται και εκφράζεται σωματικά, αρκεί εμείς μπορούμε να τον συναισθανόμαστε και να τον κατανοούμε.

Οι αλλαγές που μας δείχνουν ότι κάτι δεν πάει καλά είναι:

Σωματικές ενδείξεις, όψη /χρώμα, ρυθμός αναπνοής, καρδιακός ρυθμός: π.χ. Μετά από ένα σοκ το βλέμμα είναι απλανές, το χρώμα χλωμό, δεν αναπνέει καλά.

Αντιδράσεις φυσιολογίας: π.χ. Το παιδί δε μπορεί να φάει, δυσκολεύεται να κοιμηθεί ή κοιμάται συνεχώς, παλινδρομεί σε προηγούμενο στάδιο, έχει νυχτερινή ενούρηση ενώ δεν είχε πριν, πονάει στην κοιλιά κλπ.

Αλλαγές στη συμπεριφορά: π.χ. επιθετικότητα, απόσυρση/κλείσιμο, παράξενο παιχνίδι, νευρικά ξεσπάσματα.

Καλό είναι να έχουμε υπόψη μας ότι οι δικές μας τραυματικές εμπειρίες, πιθανόν να μας δημιουργούν υπερευαισθησία ή αδυναμία συναίσθησης και κατανόησης.  Όταν για παράδειγμα ένα τρίχρονο παιδί κλαίει γοερά γιατί έσπασε το παιχνίδι του, χρειάζεται ανταπόκριση με ενσυναίσθηση, κάποιον που να κατανοεί πόσο δύσκολο είναι αυτό που βιώνει, χωρίς ούτε να υποτιμά το συναίσθημα του, ούτε να αγωνιά για τη λύση του προβλήματος.

Τι κάνω όταν κάτι πιθανά τραυματικό συμβεί σε ένα παιδί που φροντίζω;

• Πρώτα φροντίζω τη δική μου ισορροπία!
• Απομακρύνω από τον κίνδυνο.
• Επιτρέπω σωματική έκφραση π.χ. κλάμα, τρέμουλο, φωνή.
• Δίνω προσοχή και φροντίδα, πληροφορίες που ηρεμούν.
• Συναισθάνομαι, νιώθω πώς νιώθει.
• Βάζω σε λόγια, νοηματοδοτώ.

Στόχος μας είναι να δημιουργήσουμε συνθήκες ασφάλειας, κατανόησης και αποδοχής, που θα βοηθήσουν τη φυσική και αυθόρμητη εκφόρτιση της ενέργειας του σοκ,  την επαναρύθμιση των φυσιολογικών λειτουργιών και την αποκατάσταση του αισθήματος εμπιστοσύνης και ικανότητας.

Η αλληλεπίδραση με έναν υποστηρικτικό ενήλικα είναι καθοριστική για το παιδί. Η ήρεμη παρουσία, ο τόνος και το χρώμα της φωνής, η ζεστασιά στο βλέμμα, το αίσθημα συμπόνιας είναι αυτό που βοηθά να επαναρυθμιστεί το νευρικό σύστημα.  

Η  σωματική επαφή (αγκαλιά,  χάδι, κούνημα), το πιπίλισμα για τα μωρά και τα νήπια, τραγούδια και ήχοι, θεραπευτικές ιστορίες, μπορούν να βοηθήσουν.

Για να μπορέσουμε να υποστηρίξουμε το παιδί χρειάζεται εμείς πρώτα να είμαστε καλά! Και ξέρουμε ότι αυτό δεν είναι πάντα απλό! Η αυτοφροντίδα και η αναζήτηση κατάλληλης υποστήριξης έχουν μεγάλη σημασία, όσο πιο δύσκολο είναι αυτό που περνάμε.

Σε ποιες περιστάσεις χρειάζεται να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί;
Το νευρικό σύστημα και ο εγκέφαλος αναπτύσσονται μέχρι το τέλος της εφηβείας (18 με 25). Ιδιαίτερα κρίσιμη φάση είναι από 0 έως τα 3  αλλά και μέχρι τα 8 όπου δομείται το νευρικό σύστημα και το παιδί χτίζει τη βάση της αντίληψης και της αυτοεκτίμησής του.
– Η προστασία της δυάδας μητέρας – μωρού και η σωστή περιγεννητική φροντίδα θεωρούνται από τους ειδικούς υψίστης σημασίας.
– Οι αποχωρισμοί, οι μεγάλες αλλαγές, οι απώλειες, τα ατυχήματα, οι ενδοοικογενειακές εντάσεις, περιστατικά βίας και εκφοβισμού, οι σοβαρές ασθένειες του παιδιού ή αγαπημένων,  οι ιατρικές διαδικασίες, τα χειρουργεία, οι φυσικές καταστροφές είναι περιστάσεις που καλό είναι να παρατηρούμε τις αντιδράσεις των παιδιών και να είμαστε ενήμεροι για το πώς να τις διαχειριζόμαστε.

– Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στη διαχείριση της οθόνης και του διαδικτύου!

Όταν χρειάζεται να πούμε στο παιδί κάτι  πολύ δύσκολο, όπως μια πληροφορία για απώλεια, είναι σημαντικό να έχουμε πρώτα εμείς επεξεργαστεί το γεγονός και να επιλέξουμε πώς θα το μεταφέρουμε, με τι λόγια και εικόνες θα το επικοινωνήσουμε, ανάλογα με την ικανότητα κατανόησης του.

Πολλές φορές ένα απλό γεγονός όπως π.χ. μια πτώση, μια διένεξη με φίλους, μια ιατρική πράξη ρουτίνας μπορεί να είναι τραυματική για ένα παιδί.

Τα παιδιά είναι πάντα αληθινά, δεν έχουν την ικανότητα να υποκρίνονται και καλό είναι να είμαστε προσεκτικοί και να μην υποτιμάμε τα έντονα συναισθήματα και τη συμπεριφορά τους.

Αντίστοιχα καλό είναι να μη γινόμαστε φοβικοί / υπερπροστατευτικοί θεωρώντας κάθε ματαίωση, τραύμα.

 Διάκριση τραύματος – πένθους

Στο ψυχικό τραύμα, η γενικευμένη αντίδραση είναι τρόμος, η κατάσταση βιώνεται ως κάτι το εξωπραγματικό, αδύνατο να περιγράφει με λόγια, ο πόνος ενεργοποιεί αίσθημα απελπισίας, την αίσθηση «εγώ φταίω», αλλοιώνει την αυτοπεποίθηση. Αν δεν υπάρξει εκφόρτιση και ρύθμιση του ΝΣ τα συμπτώματα επιμένουν και χειροτερεύουν.

Στο πένθος (όταν δε συνυπάρχει τραύμα): Η γενικευμένη αντίδραση είναι θλίψη, το να μιλάς γι’ αυτό ανακουφίζει, ο πόνος πηγάζει από την απώλεια, θεραπεύεται με συναισθηματική εκφόρτιση, μαλακώνει με το χρόνο.

Πώς ενισχύω την ψυχική ανθεκτικότητα;

Η ψυχική ανθεκτικότητα είναι ουσιαστικά ψυχοσωματική ανθεκτικότητα.  

Ενισχύω την ψυχική ανθεκτικότητα με κατάλληλη φροντίδα και ανταπόκριση στις ανάγκες του παιδιού. Και αυτό δεν είναι πάντα εύκολο…

Όλες οι οικογένειες όπως και κάθε άνθρωπος, έχουν δυνατά και αδύναμα σημεία και ζούμε σε εποχές που υπάρχει πολλή πίεση, πολλή βιασύνη, πολλά προβλήματα. Όμως η παρουσία μας και η προσπάθεια μας μετράει και βοηθά.

Πολύ σημαντικά είναι:

Η καλή σύνδεση με τη μητέρα, από την ενδομήτριο ζωή και οι σχέσεις φροντίδας και προστασίας με τους σημαντικούς ανθρώπους στη ζωή του παιδιού.

Η καλή διατροφή, η σωματική δραστηριοποίηση, η επαφή με τη φύση, η επάρκεια ύπνου.

Ένας τρόπος ζωής με ρυθμό, απλότητα και προβλεψιμότητα που αφήνει χώρο για παιχνίδι και δημιουργικότητα.

Η εκπαίδευση σε στρατηγικές διαχείρισης συναισθημάτων και συμπεριφοράς .

Η ενασχόληση του παιδιού με δραστηριότητες που το βοηθάνε να νιώσει τη δύναμη και τις ικανότητες του.

Η έγκαιρη διάγνωση ιδιαιτεροτήτων και η κατάλληλη στήριξη.

Σε όλους μας θα έκανε καλό ένας θεραπευτικός τρόπος ζωής με απλότητα, με ηρεμία, με προτεραιότητα στις ανθρώπινες σχέσεις και αξίες. Βάζοντας προτεραιότητα την υγεία και την ευημερία των παιδιών βελτιώνουμε τη ζωή όλων!

(Για  αναδημοσίευση του παρόντος άρθρου ή μέρος αυτού, παρακαλώ να αναγράφετε την πηγή: https://georgiafragaki.gr/pediko-trauma/ )